مقدمه
در ماههای اخیر، فضای مجازی شاهد نقدهای تندی نسبت به استفاده از مفاهیم روانشناختی بوده است. یکی از این مباحث، نقد رویکرد «طرحوارهدرمانی» و به چالش کشیدن برچسبهای روانشناختی از منظر مفاهیمی همچون «توهم عمق تبیینی» (Illusion of Explanatory Depth) و «تورم مفهومی» (Concept Creep) بوده است. این نقدها که عمدتاً توسط صاحبنظران منتقد روانشناسی عامهپسند مطرح میشود، دغدغهای بهجا برای جلوگیری از سادهانگاری پیچیدگیهای وجودی انسان است.
در این گزارش تحلیلی، دکتر محمد فغانپور گنجی، روانشناس بالینی و مربی و سوپروایزر بین المللی ISST (انجمن بینالمللی طرحوارهدرمانی)، ضمن استقبال از این نقدهای آکادمیک، مرز میان «طرحوارهدرمانی به مثابه یک پروتکل درمانی دقیق» و «استفادههای سطحی از برچسبها» را ترسیم میکند.
توهم عمق تبیینی؛ آیا ما در دامِ نامگذاری افتادهایم؟
نقد اصلی منتقدان این است که آگاهی از یک «طرحواره»، به جای آنکه باعث تغییر شود، باعث ایجاد یک «توهم دانش» در مراجع میشود؛ گویی مراجع با نامیدن مشکل خود (مثلاً طرحواره رهاشدگی)، تصور میکند آن را درمان کرده است.
دکتر فغانپور در اینباره میگوید:
«این نقد، کاملاً آکادمیک و حائز اهمیت است. در مدل علمی طرحوارهدرمانی، شناسایی طرحواره تنها گام اول است؛ نه مقصد. اگر مراجعی تنها به برچسبزنی اکتفا کند و از فرآیند تجربی و هیجانی فاصله بگیرد، ما در واقع دچار شکست درمانی شدهایم. هدف طرحواره درمانی با پروتکل استاندارد ISST، فعالسازی بخش بزرگسال سالم ( Healthy Adult Mode) است تا بتواند از بخش کودک آسیبپذیر (Vulnerable Child Mode) مراقبت کند. طرحواره قرار نیست فرد را “منجمد” کند، بلکه قرار است نقشه راهی برای ترمیم زخمهای عمیق دوران رشد باشد.»
تورم مفهومی و خطای اسناد بنیادین
منتقدان معتقدند گسترش مفاهیم روانشناسی باعث شده است که هر رفتار عادی انسان، به یک اختلال یا طرحواره تقلیل می یابد (Concept Creep).
دکتر فغانپور ضمن تایید ضرورت احتیاط در تشخیصگذاری، میافزاید:
«ما نباید “تفاوتهای فردی” را با “آسیبشناسی” اشتباه بگیریم. در درمان تروما و طرحوارهدرمانی استاندارد ISST، ما بهدنبال این هستیم که ببینیم چگونه الگوهای ناسازگار، مانع عملکرد مطلوب فرد در دنیای واقعی شدهاند. اگر نگاه ما به طرحواره، یک نگاه ایستا و جبرگرایانه باشد، قطعاً مرتکب خطای اسناد بنیادین شدهایم. اما اگر طرحواره را به مثابه یک «پدیده پویا» ببینیم که در تعامل با محیط شکل گرفته و در تعامل با محیط نیز تغییر میکند، آنگاه از این نقدها عبور میکنیم.»
ISST در برابر روانشناسی زرد
بسیاری از سوءتفاهمها ناشی از خلط مبحث بین «روانشناسی اینستاگرامی» و «پروتکلهای درمانی مبتنی بر شواهد» است.
دکتر فغانپور در اینباره تصریح میکند:
«طرحوارهدرمانی که در SchemaIran و تحت استانداردهای ISST تدریس و اجرا میشود، مبتنی بر مطالعات طولی و مرورهای نظاممند (Systematic Reviews) است. وقتی از طرحواره صحبت میکنیم، از یک ساختار عصب-روانشناختی حرف میزنیم که نیاز به بازسازی هیجانی (Emotional Reparenting) دارد؛ نه صرفاً بحثهای تئوریک. مراجع ما با “دانستن” شفا نمییابد، بلکه با “تجربه کردن پیوند امن” در فضای درمان است که تغییر، ممکن میشود.»
نتیجهگیری: دعوت به گفتگوی علمی
در پایان، دکتر فغانپور گنجی از نقدها به عنوان ابزاری برای پالایش حرفهای یاد میکند:
«فضای نقد علمی، اکسیژن روانشناسی است. نقدهایی که به مفاهیمی مثل Concept Creep اشاره دارند، به ما یادآوری میکنند که باید مراقب سادهسازیهای خطرناک باشیم. ما در SchemaIran معتقدیم که هرچه نقدها علمیتر و دقیقتر باشند، مسیر درمان مراجعان ما نیز شفافتر خواهد شد.»
شما چه فکر میکنید؟
آیا طرحوارهدرمانی ابزاری برای شناخت عمیقتر خود است یا برچسبی که ما را در گذشتهمان محصور میکند؟ نظرات خود را در بخش کامنتهای وبسایت www.schemanews.org با ما در میان بگذارید.
—
منتشر شده در سرویس تحلیلی Schemanews.org
تهیه شده توسط تیم محتوایی SchemaIran
منابعی جهت مطالعه بیشتر:
[1] Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders (PMC).
[2] Effects of diagnostic labels on perceptions of marginal cases of mental ill-health (PLOS Mental Health, 2024).
[3] Psychometric properties of the Arabic version of the Young Schema Questionnaire Short Form-Version 3 (YSQ-S3)(Scientific Reports, 2025).

