خلاقیت یا بدعت در طرحوارهدرمانی؛ مسئله این است!
طرحوارهدرمانی در سالهای اخیر، در ایران و جهان، رشدی بیسابقه داشته است. این رشد، فرصتهای علمی بزرگی ایجاد کرده، اما در کنار آن، شاهد ظهور گرایشهایی هستیم که گاه با عنوان «نوآوری» یا «نظریهپردازی» معرفی میشوند، درحالیکه از استانداردهای علمی فاصله دارند. در گفتوگوی اختصاصی SchemaNews، دکتر محمد فغانپور گنجی—مربی و سوپروایزر بینالمللی ISST—مرز میان «خلاقیت» و «بدعت» را تبیین میکند و محتوای سخنرانی کلیدی خود در روز جهانی طرحوارهدرمانی، با عنوان «پرواز ققنوس شادی از آتش بحران»، را در قالب تحلیل این تحولات ارائه میدهد.
متن کامل مصاحبه
سؤال ۱ | چرا موضوع «خلاقیت یا بدعت» در طرحوارهدرمانی امروز اهمیت حیاتی دارد؟
دکتر فغانپور:
زیرا طرحوارهدرمانی یک مدل «پژوهشمحور» و «ساختارمند» است. این مدل حاصل چند دهه پژوهش، مطالعات بالینی و تلاش مشترک جامعه علمی جهانی است.
اما امروز، با گسترش محبوبیت ST، شاهد دو پدیده هستیم:
نوآوری علمیِ لازم و ارزشمند
بدعتگذاریِ بدون پژوهش که باعث تحریف مدل میشود
مرز میان این دو اگر روشن نباشد، طرحوارهدرمانی تبدیل به مجموعهای از تعبیرهای شخصی، اصطلاحهای فرهنگی یا مدلهای خلقالساعه میشود.
این دقیقاً همان چیزی است که من آن را “بحران هویتی ST” مینامم.
سؤال ۲ | برخی مدعیاند اضافه کردن طرحوارهها یا ذهنیتهای جدید نوعی نوآوری است. نظر شما چیست؟
دکتر فغانپور:
نوآوری زمانی ارزشمند است که:
تعریف عملیاتی دقیق داشته باشد
پژوهشپذیر و قابل تکرار باشد
با ادبیات علمی موجود پیوند داشته یا نقد علمی بر آن وارد کند
پژوهش تجربی داشته باشد
در داوری علمی ISST پذیرفته شود
اما آنچه در برخی جریانها میبینیم:
ساخت طرحوارههای برآمده از قضاوتهای ارزشی یا فرهنگی
ابداع ذهنیتهای فاقد ریشهشناسی نظری
بازتعریف سبکهای مقابلهای در قالب مدلهای سهگانه/چندگانه
تبدیل تجربه شخصی به «نظریه»
اینها نوآوری نیستند؛ بدعت هستند.
خلاقیت یعنی «افزودن»، بدعت یعنی «تحریف».
سؤال ۳ | در سخنرانی کلیدی خود بر مفهوم «پرواز ققنوس شادی از آتش بحران» تأکید کردید. این استعاره چگونه به وضعیت ST مربوط میشود؟
دکتر فغانپور:
این استعاره نشان میدهد که:
هر تحول بزرگ، از دل بحران متولد میشود—اما فقط اگر بحران درست فهمیده شود.
بحران فعلی طرحوارهدرمانی دو لایه دارد:
۱. بحران علمی
افزایش برداشتهای سلیقهای، تکنیکزدگی، و ورود رویکردهای التقاطی و سریع.
۲. بحران هویتی
ورود افرادی که بدون آموزش رسمی، بدون تحلیل شخصی، و بدون سوپرویژن حرفهای وارد درمانگری میشوند.
در سخنرانی، این پدیده را «وحشیکاوی / Wild Psychoanalysis» نامیدم.
این کار:
رابطه درمانی را تخریب میکند
مراجع را سردرگم میکند
مدل را تحریف میکند
و مهمتر از همه، اسم آن را «طرحوارهدرمانی» میگذارد
درحالیکه هیچ ارتباطی با ST ندارد.
سؤال ۴ | WILD چیست و چه نقشی در ایجاد بدعت دارد؟
دکتر فغانپور:
WILD مفهومی است که به روانشناسی سطحی، تکنیکمحور، سریع و سلبریتیزده اشاره دارد.
این همان روانشناسیای است که بیشتر بر «ظاهر»، «جذابیت» و «تکنیکهای کوتاهمدت» تکیه میکند.
وقتی این نگرش وارد ST میشود:
تکنیک جای فرایند را میگیرد
تفسیرهای سطحی به جای کار عمیق هیجانی مینشیند
و درمانگر بدون تحلیل شخصی و نظارت، دست به تعبیرهای خطرناک میزند
این فضا محل اصلی شکلگیری بدعتهای پر سر و صدا است.
سؤال ۵ | در سخنرانی خود اشاره کردید که مسیر حرفهای ISST چگونه از بدعتگذاری جلوگیری میکند. چگونه؟
دکتر فغانپور:
زیرا ساختار ISST چندلایه است و هر مرحله پیشنیازهای خود را دارد:
Standard → Advanced → Supervisor → Trainer
این مسیر شامل:
آموزش رسمی
سوپرویژن گسترده
ارائه نمونهکار ضبطشده
تجربه بالینی
توسعه مهارتهای نظارت
توانایی تدریس رسمی
این ساختار تضمین میکند که درمانگر:
مدل را عمیق بفهمد
برداشت شخصی را جایگزین نظریه نکند
و بتواند از بدعتهای خطرناک عبور کند
بهعبارت دیگر، طول مسیر، مانع میانبُرهای خطرناک است.
سؤال ۶ | شما از چهار گام بنیادین درمانگری علمی صحبت کردهاید. این چهار گام چه ارتباطی با بدعت دارند؟
۱. آموزش علمی → مانع از اضافهسازیهای بیریشه میشود
۲. درمان شخصی → مانع از ورود طرحوارههای درمانگر به درمان
۳. سوپرویژن حرفهای → مانع انحراف تکنیکی میشود
۴. تکرار عبارت «نمیدانم» → مانع قطعیتهای خطرناک میشود
«نمیدانم» یکی از ضروریترین ابزارهای درمانگر است.
بدعتگذاری همیشه از جایی آغاز میشود که درمانگر فکر میکند:
«میدانم، حتی بدون پژوهش.»
سؤال ۷ | پیام شما برای جامعه طرحوارهدرمانی چیست؟
دکتر فغانپور:
ما در نقطهای حساس قرار داریم.
طرحوارهدرمانی امروز یک زبان مشترک جهانی است.
ایران جایگاه مهمی در این رشد دارد—اما تنها زمانی که:
به پژوهش وفادار بمانیم
از میانبُرهای هیجانی پرهیز کنیم
و نوآوری را با علم، نه سلیقه، پیش ببریم
همانطور که در سخنرانی گفتم:
«نوآوری، پاسخ علمی به بحران است؛ بدعت، واکنش هیجانی به بحران.»
جمعبندی نهایی برای SchemaNews.org
این مصاحبه تصویری روشن از چالشهای امروز طرحوارهدرمانی، فرصتهای آن و مسیر علمی لازم برای توسعه آینده ارائه میدهد.
ترکیب محتوای سخنرانی «ققنوس شادی» با تحلیل انتقادی وضعیت ST در ایران، یک چارچوب جدید، جذاب و جامع برای گفتوگوهای علمی پیرامون این رویکرد فراهم میکند.
